Pieter De Buysser over Václav Havels nalatenschap

In mijn talrijke gesprekken met Ondřej Hrab, de directeur van het Archa Theater, sprong deze vraag eruit: hoe kunnen de Europeanen omgaan met Václav Havels nalatenschap? Kan die ons helpen het Europa van vandaag te begrijpen en, beter nog, kan ze ons inspireren om een hoogst noodzakelijk nieuw verhaal voor Europa te schrijven? Voor mij is die nalatenschap even problematisch als fantastisch. Ze is eerst en vooral belangrijk. Havels nalatenschap is essentieel om te begrijpen wat er in Europa gebeurd is en om het verhaal van het Europa van morgen te schrijven.

 

Havel was een geestige en onconventionele filosoof-president, een uitdagende en scherpzinnige morele autoriteit. Als politicus hielp hij zijn land vlot de overstap maken van een communistische zombiestaat naar een moderne Westerse democratie. Hij zag ook toe op de vredevolle splitsing van  Tsjechoslovakije in Slovakije en de Tsjechische Republiek. Hij belichaamt op een van de meest boeiende en authentieke manieren de liberale utopie.

Als toneelschrijver stak hij in zijn vroege werken ongenadig de draak met een regime dat niet langer zijn eigen ideologie uitdroeg. Het enige dat nog overbleef, was absurd gezwam, holle rituelen en – vooral – een huiveringwekkend wreed totalitair regime dat zijn oorsprong vergeten was. Het ontsporen van het communisme leidde tot een afkeer van ideologie. Hij had meegemaakt hoe de levenloze spoken van de ideologie hemzelf en zijn volk hadden geterroriseerd; hij wilde een mens van vlees en bloed zijn. Hij wilde de – moreel en lichamelijk – vrije mens opnieuw op de voorgrond plaatsen en die toestand ook zelf ten volle beleven. Hij had niets dan minachting voor ideologie en verwachtte alle goeds van morele integriteit en authenticiteit. En toen koos hij voor een ‘apolitieke politiek’, hij zette in op een politiek die erin bestond “in waarheid en liefde te leven”.

 

Geen sympathie voelen voor deze mens is bijna onmogelijk. Om geen vreugde te scheppen in de verlichte geest die dit bescheiden en waarheidlievend presidentschap kenmerkte, moet men een hart van steen hebben. Havel was guitig, onwaarschijnlijk moedig en standvastig: door al die goede eigenschappen is wat hij naliet alleen maar tragischer.

Want ondanks zijn buitengewone intelligentie, moed, gevoel voor humor, schranderheid en overdreven rechtschapenheid, werd hij een marionet, zowel gemanipuleerd door het communisme als door het kapitalisme. Als vandaag de ideologische breuklijnen uitgewist zijn, was Havel daarin een baanbreker. Als vandaag charisma en persoonlijkheid zwaarder doorwegen dan ideologie, was hij daarin de nobele wegbereider. Heel zijn leven lang verzette hij zich dapper en intelligent tegen het totalitaire socialisme. Zijn verzet was er een zonder ideologie of politiek programma: zijn enige wapens waren de kracht van de waarheid, humor en zijn persoonlijke integriteit. Met liefde in zijn hart, Zappa die uit de luidsprekers knalde en mooie vrouwen aan zijn zijde, en tegelijkertijd met een moedig talent voor zelfbeschouwing, verkocht hij – zonder het zelf echt te beseffen – zijn land aan privébeleggers. Hij was niet blind voor de uitwassen van het kapitalisme, maar hij geloofde dat hij eraan kon weerstaan met zijn oprechte humor en zijn wijsheid. Hij verwoordde ontroerende en subtiele morele overwegingen over de manier waarop hij met zijn eigen geweten omging. Zelfs in zijn toespraak tot het Congres van de Verenigde Staten, waarin hij de Amerikaanse vrijheid van geest roemde, sprak hij hoogst verfijnde morele twijfel uit. Maar hij repte met geen woord over de officiële goedkeuring door het Amerikaanse Congres, in de week van zijn bezoek, van het gebruik van waterboarding en andere foltertechnieken. De kern van het probleem is de verwarring tussen ethiek en politiek. Politiek correct handelen is niet hetzelfde als handelen in overeenstemming met de persoonlijke waarheid en het geweten. Politiek berust op analyse, op het verzamelen van kennis en informatie, gevolgd door het nemen van beslissingen.

Vandaag vinden we de moralisering van de politiek ook terug in echte crisissituaties: in Zuid-Europa wonen enkel luie krekels, Noord-Europa is bevolkt door naarstige mieren.

Politiek herleiden tot een morele fabel over goed en kwaad betekent de onaangename taak uit de weg gaan die inherent is aan de politiek; het betekent dat men de weloverwogen analyse en de ideologische keuze laat varen.

  • Instagram
  • https://www.facebook.com/robinvzw/
  • Black Vimeo Icon

info@robin.brussels

BTW: BE 0635.721.865

© ROBIN 2017